Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen cumhur şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, bağ eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakadar ve Türk’e özgü medlulında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve sınırlı bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazılan ve giderek anonimleneşeli bir nazım biçimidir. Yırler temel dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki dörtlüklere (üçlük yahut ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise cumhur dilinde “ilhak” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra gene edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün sınırlı bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir cumhur şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her lakırtııbıyla söylenir. şu demek oluyor ki hece sayısı itibarıyla bir sınırlama imkânsız.

Yırlerin majör çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Yırler bu şekilde cumhurın varlıkı olurlar ve cumhurın her kesimine seslenme fail sanat adamılar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir müzik türüdür. Yırler çoğu öğün, bir doğa fenomenı ya da bir kahramanlık muhalifsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, makam adlarının, hatta mevzuların üstelik değişmiş olduğu görüldüğü kucakin, nerede doğduklarını saptamak kuvvetleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü ırlamakler olarak dü fark yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı kucakine alan uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise genellikle külah havaları makam tuzakır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık atmosfer adı verilmektedir.

Türklerde teamüllenen konulara nazaran de sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına nazaran ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Doğa ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve bayrakaltı ırlamakleri
Merasim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Karşıtlıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Düzen ırlamakleri
Mizaç ve hayvan ırlamakleri
Zeybek havası ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve şiddetliklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri